مذهب مردم آنتالیا

مردم آنتالیا قبل از ورود دین اسلام به ترکیه در بین مرز های آسیا و اروپا می زیستند. در زمان پیشترفت دین و سپاهیان اسلام، و رسیدن آنها به ماوراءالنهر و مرزهای ترک نشین، مذهب مردم آنتالیا همان سنت های دیرینی بود که از پدرانشان در قالب عبادت های مختلف به ارث رسیده بود. در تمام این سالها، میان مسلمانان و عثمانی ها جنگهای بسیاری صورت گرفت و در نهایت امروزه اسلام، مسیحیت و دین های اول ترکیه هستند. اینها بخشی از تاریخ آنتالیا به حساب می آید که در تورهای ویژه آنتالیا می توانید تمامی این گذشته را در موزه های این شهر ببینید. بعد از سال 751 میلادی که جنگ تالاس صورت گرفت، بین مسلمانان و ترکها ارتباطات نزدیک و گرمی به وجود آمد. بعدها ترکان آرام آرام، گاهی قوم به قوم و گاهی فرد به فرد، مسلمان شدند. دین اسلام در بسیاری از موارد، به دین ترکان شباهت داشت؛ زیرا آنان نیز قبل از اسلام آوردن خدای یگانه را می پرستیدند. علاوه بر این شباهت، آنچه موجب ایمان و پذیرفتن اسلام از سوی اکثر اقوام ترک شد، تعلیمات حیات بخش، نورانی و عدالت گستر اسلامی بود.

 

ترکها به خدای آسمان یا گوک تانری(Gok Tanri) اعتقاد داشتند. در کتب تاریخ ثبت شده است که قبل از اسلام، اقوام ترک و به ویژه اغوز(Oguz)، برای شکر یا درخواست کمک، دست را به آسمان بالا می بردند و می گفتند: Bir Tanri؛ بیرتانری؛ خدای واحد کمکمان کن!

ترکان در زمان عباسیان به صحنة حکومت آمدند و برای دولت، سربازان و لشکر فراهم کردند. آنان بعدها در مقابل امپراتوری بیزانس در جنگهای متعددی شرکت جسته و به مقامات بالا دست یافتند. بعد از فروپاشی عباسیان، حکومت اسلامی به دولت سلجوقیان ترک و بعد هم به دست امپراتوری عثمانی کبیر افتاد و این سلطه تا اواخر فروپاشی عثمانیان (1924م) ادامه یافت.

آسیای صغیر(آناتولی)

ترکان در اواخر سالهای 1000م به سرزمین آناتولی آمدند. در آن زمان آناتولی از سرزمینهای تحت تصرف مسیحیت (بیزانسیان) به شمار می آمد.

در سال 1071م سلجوقیان و بیزانسیان در جایی به نام «ملازگیرد» برای جنگ رویاروی هم قرار گرفتند. آلب ارسلان بزرگ و سربازان وی، در مقابل فرماندة بزرگ عالم مسیحیت به نام رمانسون دیوژن (Romanson Diogenes) به پیروزی بزرگی دست یافت.

بیزانس در ادامة این جنگ، سرزمینهای اطراف سوریه و آسیای صغیر را از دست داد. بعد از آن، جمعیت ترکان در آنجا زیاد شد و زبان آناتولی آرام آرام به ترکی تبدیل شد. اروپاییها نیز به جنگهای صلیبی دست یازیدند تا سرزمینها و اماکن مقدس از دست داده را پس بگیرند، ولی با آنکه کوشش بسیار کردند، موفق نشدند.

سلجوقیها از سال 1077 تا 1308 میلادی، دولتی سنی مذهب برپا کردند. مذهب رسمی این دولت حنفی بود، ولی یکی از پادشاهان سلجوقی به نام ملکشاه به وسیلة علمای ایرانی شیعه شد، اما طولی نکشید که وی را کشتند.1

حملة مغول که آفت بزرگی برای امت اسلام بود، سلجوقیها را ضعیف تر کرد. حکومت سلجوقیان در سالهای اوایل قرن چهارم میلادی به دولتهای مختلف کوچک تبدیل گشت. در بین این دولتها، فقط دولت عثمانی موفق به ادارة آناتولی شد. دولت عثمانی پس از آن در زمانی کوتاه به یک امپراتوری بزرگ بدل گشت. آنان در سال 1454م استانبول را که مرکز مسیحیت بود، فتح کردند.

عثمانیان دولتی بزرگ تأسیس کردند که در عالم اسلام همانند آن وجود ندارد. این دولت از الجزایر آفریقا تا یمن عرب و از تبریز آذربایجان تا لهستان اروپا گسترده بود، اما امپراتوری عثمانی بعد از سالهای 1700م رو به ضعف گذاشت و این روند تا سال 1923 میلادی (همزمان با تأسیس ترکیه) ادامه داشت. این دولت از 1299 تا 1918 میلادی؛ یعنی 619 سال تداوم یافت.2و3

باید دانست که ترکان بعد از اسلام، کوشش می کردند که مذهب حنفی را رواج دهند. همه دول ترک سنی، قراخانلیلار(840 ـ 1202م) غزنویان(969 ـ 1187م)، سلجوقیان و عثمانیان چنین بوده اند.4

تأسیس جمهوری ترکیه

پس از تأسیس دولت ترکیه، آتاتورک رئیس جمهور این کشور شد. انگلستان همواره برای از بین بردن امپراتوری عثمانی می کوشید و سرانجام نیز به هدف خود دست یافت. خلافت پانصد ساله دولت عثمانی به وسیلة آتاتورک و حزب وی، «حزب جمهوری خواه خلق»(CHP)، در سال 1924م به پایان رسید.

در سال 1923م در مجلس ترکیه، یکی از نمایندگان حزب جمهوری خواه خلق به جمع نمایندگان مجلس چنین گفت: «آقایان! دین رسمی ترکیه باید مسیحیت باشد؛ چون اسلام در مقابل پیشرفت است.» در آن هنگام، پارلمان ترکیه پیش از یک حزب نداشت و آن هم حزب لائیک جمهوری خواه خلق بود. البته آنان نتوانستند این پیشنهاد را اجرا کنند.5

تغییر پوشش

در یکی از کتابهای دولتی آموزش کودکان چنین نوشته شده بود: در زمان دولت عثمانی مردم لباسهای مختلف می پوشیدند و به ویژه زنان از جهت پوشش زیاده روی می کردند. این مناظر شایسته دولت مدرن ترکیه نبود. بنابراین، آتاتورک اولین بار در شهر کستامونی، کلاه جدید دولت را بر سر گذاشت. در سال 1925م قانون تعویض پوشش صورت گرفت و مردم لباسهای دنیای مدرن را پوشیدند.6

تغییر خط

آتاتورک در ادامه خط مشی خود، دست به تعویض خط زد و در سال 1928م حروف عربی را برداشت و به جای آن حروف لاتینی را قرار داد. هدف این بود که مردم از آثار اسلامی و از دولت عثمانی فاصله بگیرند. استاد دانشگاه استانبول، دکتر حسین خاتمی، دربارة این مطلب در کتاب خود چنین می نویسد: «آثار باقی مانده امپراتوری عثمانی(که به عربی و زبان قدیم نوشته شده بود)، برای نسل جدید نامفهوم می ماند. در میادین استانبول، آثار تاریخی قبل از میلاد وجود دارد که روی آنها عکس پرندگان و حیوانات مختلف کشیده شده است و جوانان را به خود جلب می کند، ولی بر سردر بزرگ دانشگاه استانبول و سایر جاها نوشته هایی تاریخی و به زبان قدیمی وجود دارد که کسی به آنها اعتنا نمی کند.»7

در همین سالها قرآن کریم و اذان محمدی نیز به زبان ترکی خوانده شد. نقشة مکارانه ای در حال انجام گرفتن بود. هر چه مسلمانان از اسلام دورتر می شدند، غربیها خوشحال تر بودند. گلادستون (Gladstone) وزیر مستعمرات انگلستان در پارلمان این کشور قرآنی به دست گرفت و در توجیه شکستهای خود گفت: «تا زمانی که این قرآن در دست مسلمانان است، ما نمی توانیم بر آنان حکومت کنیم. باید کاری کرد و این کتاب را از آنها دور ساخت.»8

تغییر کتب مدارس دولتی

بعد از سالهای 1931م در کتب (راهنمایی، دبیرستان و دانشگاه) مدارس دولتی، مستقیماً انکار خدا مطرح شد و کوشیدند جوانانی بی دین پرورش دهند.

آتاتورک می گفت: «پرستش یک خدا، نتیجه سیاستهای جهانی است.» همچنین «قرآن وحی نیست، بلکه کلام بشر است.» وی می افزود: «اگر تاریخ را جستجو و بررسی کنیم، خواهیم دید که محمد یکباره نگفته من پیامبر خدایم! او ابتدا از عادات و رسوم بد عرب ناراحت شد و خلوت گزید و در آنجا سالها و سالها تفکر کرد و سرانجام چیزهایی را که از ادیان موسی و عیسی آموخته بود، با تفکرات خود مخلوط کرد و به مردم القا نمود.»9

با این اندیشه ها بود که اذان محمدی را خاموش کردند، ذکر و اسم «الله» و «محمد» در روزنامه و مجلات ممنوع شد و در بسیاری جاها قرآن را جمع آوری کردند و سوزاندند.

و اما امروز

پس از این مقدمه کوتاه و سیر تاریخی، اکنون نوبت آن رسیده است که به بررسی شرایط دینی و مذهبی کنونی در ترکیه بپردازیم.

ترکیه با 68500000 نفر جمعیت، همانند ایران از پرجمعیت ترین کشورهای خاورمیانه به شمار می آید. آماری دقیق درباره مذاهب جمعیت ترکیه در دست نیست، اما عمدة مردم تابع مذاهب اهل تسنن اند، اکثریت آنان حنفی اند و باقی مانده از مذهب شافعی تقلید می کنند. اکثر طرفداران حنفیه را ترکان و بیشتر شافعیان را کردها تشکیل می دهند. در ترکیه مالکیان و حنبلیان بسیار اندک اند. گسترش مذهب حنفی، چنان که گذشت، به وسیله دولت سلجوقیها و امپراتوری عثمانی صورت گرفت.

اکنون اگر در ترکیه حدود هجده میلیون علوی (دوازده امامی)، یک میلیون شیعه (جعفریه) و 750000 جمعیت غیر مسلمان(مسیحی و یهود) باشند، حدود 47 میلیون نفر دیگر سنی اند. بیشتر اهل سنت نیز تابع «دیانت» اند. بنابراین باید نخست این «دیانت» را بشناسیم.

توضیح دیانت ترکیه

آتاتورک بعد از بستن مساجد، خانقاهها، طریقتها و دایرة مشایخ عثمانی، برای زیر نظر داشتن دین اسلام در ترکیه، به سال 1924م دیانت ترکیه را تأسیس کرده که تا به حال نیز تداوم یافته است. بعضی از مواد قانون اساسی ترکیه چنین است:

1. خارج شدن دیانت از ارزشها و اهداف آتاتورک، جرم است.

2. دیانت حق ندارد در بعد سیاسی اسلام کاری انجام دهد و در غیر این صورت پیگرد قانونی دارد.

3. دیانت فقط می تواند احکام نماز، روزه، حج و مواردی از این قبیل را به مردم بیاموزد.

4. دیانت گونه ای مؤسسه و منصوب دولت لائیک است.10

در ترکیه بیش از هفتاد هزار مسجد وجود دارد که به جز مساجد شیعه، همه زیر نظر دیانت است. دیانت هر هفته خطبه های جمعه مساجد را مشخص می کند و هر هفته در همه مساجد کشور یک خطبه خوانده می شود. برای اینکه از محتوای این خطبه های جمعه باخبر شویم، به موضوع برخی از آنها اشاره می کنیم.

در سال 1994م یکی از خطبه های نماز جمعه، به جمع آوری پوست قربانیها( در عید قربان) و اعطای آن به مؤسسه هواپیمایی دولتی، اختصاص داشت. در سال 1995م خطبه ای در نژادپرستی به جای امت پرستی خوانده شد. در سال 1992م کار و کارگری موضوع یکی از خطبه ها بود.

در سال 1994م محتوای یکی از خطبه ها این بود که اطاعت از حکومت لازم است؛ هر چند ظالم باشد. توجه به جنگلها، برتری دولت ترکیه بر سایر دولتها، اسراف و زیانهای آن، موضوعات برخی از خطبه ها بوده اند.11

دربارة دیانت می توان گفت که بزرگ ترین یار دولت لائیک است و این دولت به وسیله دیانت، مسلمانان را زیر نظر می گیرد و کنترل می کند. ناگفته نماند که عده ای از نویسندگان اسلامی در مقابل دیانت ترکیه قرار گرفته اند و می کوشند هر چه زودتر آن را تغییر دهند.

در میان اهل سنت ترکیه بعد از حنفیان، شافعیان بیشترین جمعیت را به خود اختصاص داده اند. اینان که بیشتر کُردند، به اهل بیت(ع) علاقه بسیار دارند. اکثر کسانی که از تسنن به تشیع عدول می کنند و مذهب جعفریه را می پذیرند، جوانان شافعی اند. شافعیها نسبت به حنفیها علاقة بیشتری به دین اسلام دارند و بیشتر دانشمندان و نویسندگان ترکیه در میان آنها پرورش می یابند.

طریقت در ترکیه

در میان اهل تسنن ترکیه، دو طریقت بسیار معروف است که یکی از آنها را نورجی و دیگری را نقشبندی می نامند. در بین جوانان اهل سنت، نورجیها نفوذ بیشتری دارند، ولی عوام الناس متمایل به طریقت نقشبندی اند. گروههای دیگری هم در بین اهل سنت وجود دارد که از جمله آنها یازجیلر، کایلانجیلر، گروه سامی افندی و گروه محمود افندی است که البته پیروان چندانی ندارند. اکنون اندکی دربارة دو طریقت نورجی و نقشبندی سخن می گوییم.

نورجیها

بنیانگذار این طریقت سعید نورسی است که به سال 1960م از دنیا رفته است. این طریقت بعد از فوت سعید نورسی به مدت کوتاه به دسته های مختلف منشعب شد، ولی دوباره توسط فردی به نام فتح الله گولن زیر یک چتر گرد آمد.12فتح الله گولن در سال 1917م به خاطر فعالیتهای بنیادگرایانه و ضدیت با رژیم لائیک به سه سال زندان محکوم شد.

نورجیها رهبر اصلی خود را رسول اکرم(ص)، رهبر افکار جماعت خود را سعید نورسی و رهبر امروزه خود را فتح الله گولن می دانند.13 گولن وعظهای خود را همیشه با چشم گریان انجام می داد و این چنین توجه مردم را به خود جلب می کرد. شبکه تلویزیونی وی که STV نام دارد، هر روز سخنرانیها و خطبه های او را پخش می کند. جماعت نورجیها فتح الله گولن را «مهدی منجی» و «عیسی» می نامند.14

نکاتی مهم دربارة فتح الله گولن

ـ فتح الله گولن در زمان دولت لائیک اجویت، درحالی که گروههای دیگر تحت فشار بودند، به دستور واشنگتن مورد حمایت شخص اجویت قرار گرفت.

ـ نکته قابل توجه اینکه در کتابهای درسی مدارس دولتی از وعظهای فتح الله گولن نقل قولهایی درج می شد و این در حالی است که حتی درج سخنان پیامبر اکرم(ص) به ندرت انجام می گرفت.

ـ در زمان نخست وزیری بلند اجویت، احمد نجدت سزر، رئیس جمهور ترکیه، با موضعی که علیه جماعت نورجیها اتخاذ کرد، مورد خشم دولت واشنگتن و گروههای یهود آمریکا قرار گرفت.

ـ حمایت دولت واشنگتن از فتح الله گولن بدین خاطر بود که آمریکا می خواست از فتح الله گولن برای نفوذ به خاورمیانه و کشورهای آسیای مرکزی استفاده نماید.

ـ دور شدن فتح الله گولن از کشورهای اسلامی و نزدیک شدن او به دولت واشنگتن، باعث خوشحالی دولت تل آویو و حمایت یهودیان ترکیه از او شده است.15

نورجیها که شهر ارزروم را برای فعالیتهای اولیه خود انتخاب کرده اند و در آن شهر نفوذ قابل توجهی دارند، دارای یکی از منظم ترین تشکیلات دنیا هستند. به عنوان نمونه به چند مورد آماری اشاره می کنیم:

نورجیها در ترکیه 88 موقوفه، 20 شعبه، 128 مدرسه، 218 شرکت، 128 آموزشگاه فوق برنامه، 500 خوابگاه طلاب، 17 مورد رسانه، از جمله روزنامة 250 هزار تیراژی، یک شبکة تلویزیونی، مجلات مختلف و رادیوهای مذهبی گوناگون دارند.16

رئیس دیوان عالی کشور ترکیه (Ankara.D.G.M) در سال 2000م شکایت نامه ای علیه فتح الله گولن تنظیم کرده است که ما به بخشی از آن اشاره می کنیم:

گروه گولن از سال 1992م تا امروز، در 54 کشور، از جمله آذربایجان، افغانستان، قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان، روسیه، مغولستان، پاکستان، هندوستان، چین، تایلند، کره، کامبوج، اندونزی، فلیپین، مجارستان، رومانی، بلغارستان، آلبانی، آلمان، انگلستان، آفریقای جنوبی، مغرب، اوکراین، استرالیا، 6 دانشگاه و کالج، 236 دبیرستان، 2 مدرسه راهنمایی، 8 مدرسه زبان و مرکز کامپیوتری، 6 مرکز پیش دانشگاهی و 21 خوابگاه طلاب و جمعاً 279 مؤسسه علمی را تأسیس کرده و برای این مدارس و مؤسسات 5/1 میلیارد دلار سرمایه گذاری نموده است.17

در مراکز آموزشی طریقت نور دانشجویان، اکثر درسها را به زبان ترکی استانبولی، انگلیسی و عربی می خوانند. آنان اسم مدارس خود را «خانه های نور» (Nur Evleri) گذاشته اند. منبع مالی طریقت نور از طریق مؤسسات داخلی و خارجی، کمکهای اعضای این جماعت و دولت واشنگتن تأمین می شود. ناگفته نماند که فتح الله گولن امروز در آمریکاست و ورود وی به ترکیه ممنوع شده است و اگر به کشور بازگردد، سه سال زندان در انتظار اوست.

اهداف اصلی طریقت نور

چون بزرگ ترین مانع طریقت نور ارتش ترکیه است، یکی از اهداف مهم این جماعت، وارد کردن خود به ارتش و نفوذ در آن است. آنان برای نفوذ در ارتش، ابتدا فرزندان افراد نظامی را طبق عقاید خود آموزش می دهند و سپس روانة مدارس نظامی می کنند. یکی از اهداف این جماعت، نفوذ در کشورهای ترک زبان تازه استقلال یافته و تربیت نیرو برای ورود به دستگاههای آن کشورهاست.

از اهداف دیگر جماعت، خنثا و بی اثر کردن تبلیغات و نفوذ جمهوری اسلامی ایران و نیز تشکیل اتحاد اسلامی ترکان به جای اتحاد کشورهای اسلامی است.18 ما در مورد جماعت نورجیها به همین اندازه بسنده می کنیم؛ زیرا بحث تفصیلی دربارة این گروه مستلزم نوشتن کتابهای مستقل است.

طریقت نقش بندی

پس از سال 1970م طریقت نقش بندی در میان اهل سنت ترکیه گسترش بسیار یافته است. اینان امروزه اگرچه نه به اندازة طریقت نور، اما به نوبه خود فعال اند. مثبت ترین کاری که نقشبندیها؛ به ویژه یک گروه آنان به نام «اشیکلار» انجام داده اند، خنثا کردن تبلیغات و نفوذ وهابیت در کشور است. مریدهای این طریقت، خانه به خانه گشتند و کتابی به نام سعادت ابدیه را در میان مردم پخش کردند که محتوای آن نقدهایی بر عقاید وهابیت بود. امروزه کمپانی اخلاص و شبکه تلویزیونی TGRT در دست آنان است19که می توان گفت این رسانة تلویزیونی بزرگ ترین دشمن افکار شیعه اثنا عشری است.

شیعه (جعفریه یا اثنا عشریه) در ترکیه

در ترکیه کنونی حدود یک میلیون جعفری مذهب وجود دارد. اکثریت این شیعیان در جنگ جهانی اول از ایران، آذربایجان و ارمنستان وارد سرزمین ترکیه شدند. عدة دیگری از آنان هم بعد از جنگ جهانی دوم از روسیه فرار کردند و از طریق دولت آلمان به ترکیه مهاجرت نمودند. جعفریهای دیگر ترکیه را هم مستبصران تشکیل می دهند. در این دو دهة اخیر، جوانان شافعی، مذهب جعفریه را پذیرفته اند.

در سالهای بعد از 1970م، شیعیان برای اشتغال از دو شهر ترکیه (قارص و اغدیر) به شهرهای بزرگ ترکیه و نیز خارج از کشور، به ویژه آلمان مهاجرت کردند. همچنین در زمان درگیری ارتش و پ.ک.ک. جعفریها باز هم به غرب ترکیه کوچ کردند و این موجب شد نام جعفریه در ترکیه بر زبانها بیفتد. شهر هم مرز ایران، قارص، پیش تر مرکز شیعیان ترکیه به حساب می آمد، ولی امروزه مرکز آنان استانبول است.

بعد از انقلاب اسلامی ایران، شیعیان نیز مانند سایر مذاهب ترکیه، مشغول فعالیت شدند. در سال 1989م در استانبول فقط یک مسجد از آن شیعه بود و آن هم به ایرانیان تعلق داشت، ولی امروزه در استانبول بیش از سی مسجد جعفریه وجود دارد. همچنین در شهرهای مختلف کشور، اعم از آنکارا، بورسا، ازمیر، قارص و اغدیر بیش از 250 مسجد شیعه برای عبادت باز است. اما متأسفانه نماز در بین جوانان شیعه، همانند نماز در میان جوانان اهل سنت و حتی بدتر از آن است. مساجد اغلب محل نگهداری سالمندان اند و اندکی از جوانان نماز را به جا می آورند.

آنچه موجب بیشتر شناخته شدن جعفریها در ترکیه شده، عاشورای حسینی بوده است. در آغاز جعفریها فقط در دو شهر هم مرز ایران این مراسم را به جا می آوردند و آیین قمه زنی و زنجیر زنی آنان در شبکه های تلویزیونی کشور پخش می شد، ولی بعد از پراکنده شدن شیعیان در ترکیه و همراه با برگزاری مجالس و آیینهای عاشورا در خیابانها و مساجد، شیعیان مورد توجه بیشتر رسانه ها قرار گرفتند.

مردم ترکیه بیش از این جعفریها را منسوب به طریقتی قدیمی می دانستند، اما امروزه عده بسیاری از مردم، جعفریه را به عنوان یک مذهب بزرگ اسلامی قبول دارند. امروزه در استانبول یک میدان بزرگ به نام میدان عاشورا وجود دارد که شیعیان ترکیه آن زمین را از دولت برای پنجاه سال کرایه کرده اند. از سالهای گذشته در آن میدان، در روز عاشورا مراسم بزرگی برگزار می شود. در آن روز، در شهرهای مختلف ترکیه نیز دهها هزار نفر با صدای «لبیک یا حسین» و «علی ولی الله» زمین و آسمان را می لرزانند.

چند هفته پیش بزرگان شیعه ترکیه در استانبول گرد آمدند که برای حل مسائل و مشکلات خود چاره اندیشی کنند. همچنین در سال 2003 در استانبول، یکی از اهل سنت با بیان سخنان تحریک آمیز، به جعفریان ترکیه و جهان اهانت کرد و آنان را به اعتراض درآورد. شیعیان نیز در یک میدان بزرگ استانبول علیه او تظاهرات کردند و این موجب شد که آن شخص از جعفریها عذرخواهی کند.20

در سالهای پیش مراسم شیعیان به علت قمه زدن با جاری شدن خون همراه بود، ولی امروزه آنان با شعار «خون نریز، خون بده»، با هلال احمر ترکیه مشارکت می کنند که سال گذشته نیز این کار با موفقیت انجام شد.21شهر اغدیر در عاشورای حسینی با تعطیلی گسترده مدارس دولتی، اتوبوسرانی، شبکه های تلویزیونی آن شهر و... همراه است.

شیعیان و علویان ترکیه که نزدیک به بیست میلیون جمعیت ترکیه را تشکیل می دهند، سعی بر آن دارند که روز عاشورا را به عنوان تعطیل رسمی کشور ثبت کنند. متأسفانه در بین شیعیان ترکیه اتحاد وجود ندارد و آنان به چند گروه «زینبیه جیلر» (مسجدی در استانبول)، «کوثر جیلر» (انتشارات اسلامی جعفریان ترکیه) و «سایانجیلر» (روحانی مسجد استانبول) تقسیم شده اند.

امروزه به مدد الطاف الهی و تلاشهای فردی و جمعی شیعیان و روحانیان شیعه، تشیع اندک اندک در ترکیه گسترش می یابد. مؤسسه ای به نام کوثر در استانبول وجود دارد که امروز پنجاه و هشتمین کتاب خود را به زبان ترکی به چاپ رسانده است. همچنین مجلات و روزنامه های مخصوص شیعه و علویان در ترکیه وجود دارد. علاوه بر این، بعضی از مؤسسات اهل سنت، اندیشه ها و آثار امام خمینی، علی شریعتی، مرتضی مطهری، جوادی آملی و... را ترجمه و چاپ می کنند که همین موجب گسترش افکار شیعه می شود.

در بین جعفریهای ترکیه رفتن به مراکز مقدس شیعه رسم است، زیارت کربلا و مشهد رواج دارد و هزاران نفر برای زیارت قبور ائمه(ع) به خارج از کشور می روند.

غیرمسلمانان در ترکیه

قبل از آنکه وارد این بحث شویم، مناسب است به سخنان یک نمایندة مجلس توجه کنیم:

اکثر اوقات که من به خارج سفر می کنم، از من می پرسند: چرا در کشور شما حق اقلیت مسیحیان رعایت نمی شود؟ من در پاسخ آنها می گویم: بالعکس، در ترکیه کسانی که حق آنها ضایع می شود و محدود است، نه اقلیت، بلکه اکثریت اند. در اصل این مسلمانان اند که زیر فشار و محدودیت افکار قرار گرفته اند. این یکی از لوازم لائیسیته است، حقوق اقلیت غیرمسلمان در قراردادهای بین المللی تأمین شده است. اما حقوق مسلمانان محدود به قوانین و چارچوبه لائیک است.22

پیش تر هم ذکر کردیم که 99 درصد جمعیت ترکیه مسلمان و فقط یک درصد آنان تابع ادیان دیگرند و در آن یک درصد نیز اکثریت را مسیحیان تشکیل می دهند که اغلب آنان ارتودوکس اند. در زمان دولت عثمانی در سرزمین آناتولی 5/1 میلیون ارمنی پروتستان زندگی می کردند، ولی این عدد بعد از تأسیس جمهوری ترکیه به سیصد هزار نفر کاهش یافت. امروزه می توان گفت در سرزمین آناتولی ارمنی نمانده، ولی در استانبول حدود شصت هزار ارمنی زندگی می کند که هر روز از جمعیت آنها کاسته می شود.

در اوایل تشکیل دولت ترکیه حدود 45 مدرسه و شصت کلیسای ارمنی پروتستان فعالیت می کرد، اما امروزه فقط نوزده مدرسه و 35 کلیسای ارمنی فعالیت می کنند که آن هم منحصر در استانبول است. اکنون در کل کشور پروتستانها، 43 کلیسای فعال دارند که اغلب آنها در استانبول و ازمیر است.23اما ارتودوکسهای ترکیه نیز امروزه بسیار فعال اند، صدها کلیسا در سراسر کشور دارند و مرکز آنان استانبول است. همچنین شهر استانبول مرکز کلی جماعت ارتودوکسهای جهان به شمار می آید.

در دهه اخیر و بیشتر در زمان حکومت لائیک بلند اجویت، نخست وزیر سابق ترکیه، در استانبول چندین کلیسا بدون اجازة دولت افتتاح شده است. مدارس دینی و مکتبهای آموزش تعالیم انجیل، اصلی ترین فعالیت آنهاست. تا به حال حدود سه میلیون کتاب از کلیساها پخش شده است. در ترکیه کلیساها انجیل مجانی توزیع می کنند و این در حالی است که ارزان ترین قرآن کریم ترجمه شده با بهایی حدود 7ـ8 هزار تومان به فروش می رسد.

شایان ذکر است که مسیحیت نه تنها در این سالهای اخیر، بلکه از دهها سال پیش تبلیغات خود را شروع کرده است. در سالهای 1960م کسانی از آمریکا به نام گروه داوطلبان صلح (Baris Gonulluleri)، وارد کشور و به ویژه شهرهای کردنشین شدند و با معرفی کردن خود در مدارس دولتی به عنوان استاد زبان انگلیسی یا استاد کشاورزی، مسیحیت را در میان جوانان تبلیغ می کردند.

یهودیت در ترکیه

در ترکیه به یهودیان (Musevi Cemaati) یا «جماعت موسوی» گفته می شود. آمدن موسویان به ترکیه در زمان دولت عثمانی اتفاق افتاد. در تاریخ آمده است که پادشاه بزرگ اسپانیا، فردیناند (Ferdinand)، فرمان داده بود که همه غیرمسیحیان تبعید یا اعدام شوند. در پی این فرمان، عده ای از یهودیان اعدام شدند و بقیه در سال 1492م با فرمان بایزید دوم، پادشاه عثمانی، به استانبول آورده شدند.

به همین سبب، یهودیان ترکیه در سال 1992م، به مناسبت پانصدمین سال آزادی خود از اسپانیا و سپاسگزاری از ترکها جشن بزرگی برپا کردند. یکی از سرمایه داران معروف ترکیه، اسحاق آلاتون، می گوید: «ما موسویان ترکیه حدود صدهزار نفر بوده ایم که این رقم به 25 هزار نفر کاهش یافته و بیشتر یهودیان به اسرائیل کوچ کرده اند.»

سال گذشته (2003م) در دو معبد یهودی بزرگ در استانبول (Neva Shalom و Sisli Beth)، انفجار مهیبی رخ داد که پانزده کشته و 146 زخمی برجای گذاشت. پیش تر هم در سال 1989م به سیناگوگ نوا شلوم استانبول حمله شده بود و 22 نفر از جماعت موسوی کشته شده بودند.

موسویهای ترکیه مقامات بالای دولت را در دست دارند که همسر نخست وزیر سابق، بلند اجویت و وزیر خارجه سابق ترکیه، اسماعیل جم و وزیر اقتصاد پیشین کشور، درویش اراغلو، از آن جمله اند.